NUMER 12 (3) MAJ 2015 | "SPOŁEM"

KOLEKTYW POZA SPOŁECZEŃSTWEM, CZYLI JAK PRZEŻYĆ W JAPONII I NIE ZWARIOWAĆ

Słynny film Siona Sono Suicide Club z 2001 roku otwiera jedna z naj­sław­niej­szych scen w histo­rii japoń­skiego kina. Oto na jed­nej z tokij­skich sta­cji, Shin­juku, widzimy grupę nasto­la­tek, które roz­ma­wiają i żar­tują w ocze­ki­wa­niu na pociąg. Następ­nie 54 nie­mal jed­na­kowo ubrane dziew­częta, trzy­ma­jąc za ręce, usta­wiają się w jed­nej linii wzdłuż toru, po to, aby rzu­cić się pod pędzącą maszynę w akcie zbio­ro­wego samo­bój­stwa. Bry­zga­jąca obfi­cie krew wytrąca resztę pasa­że­rów ze strefy kom­fortu, którą zapew­nia ist­nie­jący w Japo­nii wysoki sto­pień sfor­ma­li­zo­wa­nia rela­cji spo­łecz­nych oraz nie­pi­sany kodeks postę­po­wa­nia w sfe­rze publicz­nej.

Oby­wa­tele pod­świa­do­mie wie­dzą, że dane zacho­wa­nia wywo­łają okre­ślone skutki. Powo­duje to poczu­cie ist­nie­nia bez­piecz­nego dystansu mię­dzy czło­wie­kiem a świa­tem. Na co dzień zdają się zauwa­żać tylko to, na co są z góry przy­go­to­wani, co zga­dza się z ich obra­zem rze­czy­wi­sto­ści prze­ka­za­nym przez osoby znaj­du­jące się wyżej w spo­łecz­nej hie­rar­chii – dziad­ków, nauczy­cieli, rodzi­ców. W domu i szkole uczy się dzieci jak postę­po­wać, aby nie nara­zić się na nie­zręcz­no­ści, momenty kon­fliktu czy kłótni. System hie­rar­chiczny oraz kodeks zacho­wań w sfe­rze publicz­nej zaś – uwa­żane za cał­kiem natu­ralne – to prze­strzeń ochrony przed gafami, uchybieniami towa­rzy­skimi, sytu­acjami, w któ­rych nie wia­domo, jak zare­ago­wać, co powie­dzieć, co zro­bić ze swoim cia­łem. Zakła­da­jąc, że bazą dla takiej postawy życio­wej są cha­rak­te­ry­styczne dla Japoń­czy­ków: kolek­ty­wizm, skru­pu­lat­ność i dys­cy­plina, wzorce pod­trzy­my­wane przez media oraz edu­ka­cję w szko­łach, można lepiej zro­zu­mieć uka­za­nie destruk­cyj­nego aktu w wyżej opi­sy­wa­nej sce­nie-mani­fe­ście. Nie bez powodu boha­ter­kami sceny otwie­ra­ją­cej Suicide Club są nasto­latki trzy­ma­jące się za ręce niczym na szkol­nym apelu. To one bowiem repre­zen­tują poko­le­nie, które nie może sobie zna­leźć miej­sca w ramach sztyw­nych struk­tur spo­łecz­nych.

DYSCYPLINA, KOLEKTYWIZM, SKURUPULATNOŚĆ
W fil­mach Sono wyraźne jest prze­ko­na­nie, że spo­łe­czeń­stwo japoń­skie utrzy­muje się jedy­nie za pomocą opre­syj­nej sieci wza­jem­nych rela­cji. Sieci, która obec­nie staje się coraz słab­sza, ponie­waż łączące ją nici powoli, lecz nie­ubła­ga­nie, pękają ze sta­ro­ści. To, co kie­dyś poma­gało utrzy­my­wać spo­łeczny porzą­dek i hie­rar­chię, dziś jest ana­ch­ro­niczne i nie przy­staje do współ­cze­snych cza­sów, w któ­rych ludz­kie ciało sprzę­żone jest z coraz bar­dziej skom­pli­ko­waną tech­no­lo­gią. Sono w swo­ich fil­mach podej­muje walkę o moż­li­wość indy­wi­du­al­nej eks­pre­sji, ale czyni to w spo­sób prze­śmiew­czy i mocno iro­niczny, bawiąc się kon­wen­cjami zaczerp­nię­tymi naj­czę­ściej z japoń­skiej kul­tury popu­lar­nej i mass mediów.

Tak­tykę arty­styczną twórcy cha­rak­te­ry­zuje bycie pomię­dzy: powagą a wygłu­pem, arty­zmem a kiczem, gro­te­ską a natu­ra­li­zmem. Nieu­stan­nie balan­su­jąc na kra­wę­dzi poka­zy­wa­nia tre­ści tabu, Sono działa na mar­gi­ne­sie spo­łe­czeń­stwa, w rejo­nach ukry­tych i ofi­cjal­nie prze­mil­cza­nych, co nie jest wyłącz­nie tema­tem jego fil­mów, ale wynika rów­nież z doświad­cze­nia twórcy. Reży­ser zaczy­nał na prze­ło­mie lat 80 i 90. jako czło­nek-zało­ży­ciel reli­gij­nej sekty oraz grupy ter­ro­ry­stycz­nej, by następ­nie stwo­rzyć arty­styczny kolek­tyw per­for­me­rów Tokyo Gagaga. Potem roz­po­czął karierę fil­mową w prze­my­śle gay porno.

Otwie­ra­jąca Suicide Club scena jest mani­fe­stem skie­ro­wa­nym prze­ciwko dys­cy­pli­nie, kolek­tyw­no­ści i skru­pu­lat­no­ści. Dzia­ła­nie dziew­czy­nek spra­wia wra­że­nie, jakby było ze wszech miar poprawne: ruchy są zsyn­ch­ro­ni­zo­wane, cho­re­ogra­fia upo­rząd­ko­wana, uśmiech towa­rzy­szy każ­demu gestowi niczym w popu­lar­nej tele­wi­zyj­nej rewii. Uczen­nice pozo­stają kawaii do momentu rozbicia ich ciał na mia­zgę. Do ostat­niej chwili przy­bie­rają wdzięczne pozy, nie prze­stają być słod­kie, dziew­częce, uro­cze i infan­tyl­nie nie­winne. Zatem moment, gdy ta piękna ilu­zja zamie­nia się w scenę gore, to kom­pletna destruk­cja spo­łecznego porządku.

Osta­teczny akt despe­ra­cji jed­no­stek nie­po­tra­fią­cych żyć w spo­łecz­nym prze­kła­ma­niu można uznać jed­nak za dość bierny i bez­myślny, co suge­ruje Sono poprzez spo­sób uka­za­nia boha­te­rek. Spra­wiają one wra­że­nie kie­ro­wa­nych z zewnątrz, a nie postę­pu­ją­cych zgod­nie z wła­sną wolą, co zresztą staje się siłą napę­dową całej intrygi filmu. Powo­dem jed­nak, dla któ­rego ta poje­dyn­cza scena wydaje się istotna w kon­tek­ście kolek­tyw­no­ści, jest połą­cze­nie braku indy­wi­du­al­nych moty­wów i aspi­ra­cji z moc­nym efek­tem, jaki wywarło to eks­tre­malne dzia­ła­nie na obserwatorach – czyli z wybu­chem paniki. Wnio­sek: chociaż w spo­łe­czeń­stwie takim jak japoń­skie nie da się żyć, trudno też wpły­nąć na zmianę stanu rze­czy. Mimo że jedy­nym wyj­ściem staje się dzia­ła­nie jak naj­bar­dziej skrajne, to w dal­szym ciągu będzie ono w jakiś spo­sób uwa­run­ko­wane sche­ma­tami przy­ję­tymi w szkole i domu.

Zatem nawet rady­ka­lizm w Japo­nii jest mocno podej­rzany i koń­czy się gro­te­skowo. Kosz­marne wizje w fil­mach Sono to zawsze sny na jawie, a gestom obra­zo­bur­czym towa­rzy­szy szy­der­czy śmiech. Jakby reży­ser, któ­rego życio­rys bogaty był w eks­tre­malne dzia­ła­nia w sfe­rze publicz­nej, nie dowie­rzał w real­ność tego, co go ota­cza.

Świat wyobraźni reży­sera jest swo­istym gabi­ne­tem luster, odbi­ja­ją­cych i kary­ka­tu­ral­nie wyol­brzy­mia­ją­cych ele­menty życia, od któ­rych Japoń­czycy odwra­cają wzrok w akcie kon­for­mi­stycz­nej ucieczki od tego, co wzbu­dza lęk i dys­kom­fort. Przy­kła­dowo opi­sy­wa­nej wyżej maka­brycz­nej sce­nie towa­rzy­szy wesoła muzyka. To zabieg prze­chwy­cony z japoń­skich mediów, które lukrują poke­mo­nami pro­blemy spo­łeczne i poli­tyczne. W fil­mie kon­tra­stowe zesta­wie­nie wpro­wa­dza jed­no­cze­śnie nie­po­kój oraz atmos­ferę zabawy. Zupeł­nie jakby w kraju, gdzie nawet heli­kop­tery woj­skowe zdobi się słod­kimi posta­ciami rodem z anime, a naukowcy pro­jek­tują asy­stu­ją­cego w samo­bój­stwach i euta­na­zji robota o apa­ry­cji uro­czego misia o nazwie Sep­pu­Kuma, nic nie mogło odby­wać się naprawdę na serio, nawet naj­więk­sze tra­ge­die. Siła sceny zbio­ro­wego samo­bój­stwa w fil­mie Sono osła­biona jest przez kolek­tyw­ność, ponie­waż akt ten spra­wia wra­że­nie wyuczo­nej cho­re­ogra­fii, a grupa – pod­da­ją­cego się auto­de­struk­cji feler­nego mecha­ni­zmu, który trzeba zastą­pić lepiej dzia­ła­ją­cym. Dziew­czynki do tego wyglą­dają jak laleczki, a krew – jak teatralny efekt spe­cjalny.

KOLEKTYWIZM I INDYWIDUALIZM PO JAPOŃSKU
Zazwy­czaj sądzi się, że róż­nica mię­dzy Japo­nią a kra­jami zachod­nimi leży w sto­sunku jed­nostki do cało­ści grupy, odda­wa­nym za pomocą kolek­ty­wi­zmu i indy­wi­du­ali­zmu. Jed­nak, jak w przy­padku więk­szo­ści pojęć, rów­nież te dwa same w sobie nie zna­czą nic, dopóki nie przyj­rzeć się kon­tek­stowi, w jakim się poja­wiają. Można zadać pyta­nie, czy antro­po­lo­go­wie i socjo­lo­go­wie mają rację, a jeśli tak, czy i jak ten spo­sób orga­ni­za­cji i dzia­ła­nia mecha­ni­zmów spo­łecznych jest obecny w japoń­skich pro­duk­cjach fil­mo­wych?

Obej­rzaw­szy setki fil­mów z obu stron świata, nie jestem prze­ko­nana, czy ten gło­szony przez nauki huma­ni­styczne pew­nik nie jest jedy­nie ste­reo­ty­pem, zbędną kate­go­ry­za­cją, uprasz­cza­jącą całą sprawę. Być może wszystko zależy od defi­ni­cji kolek­ty­wi­zmu. W przy­padku Japo­nii musi on być rozu­miany w spo­sób spe­cy­ficzny, różny od tego, co zwy­kle rozu­mieją prze­zeń Euro­pej­czycy. Nie ma tu nic z dzia­ła­nia pospołu, czyli wspól­nymi siłami, cho­dzi raczej o zupełną odwrot­ność takiej sytu­acji.

Kolek­ty­wizm według samych Japoń­czy­ków wiąże się z kil­koma ter­mi­nami. Pierw­szym z nim jest wa, har­mo­nia wszyst­kich ele­men­tów świata, które muszą pozo­stać na swoim miej­scu, aby nie dopro­wa­dzić do nie­szczę­ścia. Stan wa jest raczej ambi­wa­lentny, ani dobry, ani zły. Trzeba zacho­wy­wać się jak inni, aby utrzy­mać z nimi dobre sto­sunki. Zatem cho­dzi tu raczej o oso­bi­sty inte­res.

Kolej­nym waż­nym sło­wem jest amae, wpro­wa­dzone przez Takeo Doi, oznaczającego zależ­ność, ale szcze­gól­nego rodzaju. Pocho­dzi od cza­sow­nika ama­eru, który można prze­tłu­ma­czyć jako spra­wie­nie, żeby ktoś, kogo uznaje się za wyż­szego w hie­rar­chii, sil­niej­szego, domi­nu­ją­cego, zaopie­ko­wał się nami. To chęć przy­po­do­ba­nia się, uzy­ska­nia apro­baty, nawet za cenę cią­głego uda­wa­nia, odgry­wa­nia narzu­co­nej z zewnątrz roli. Amae ozna­cza więc podą­ża­nie za innymi, naśla­do­wa­nie ich, pozo­sta­wa­nie w cią­głej zależ­no­ści. Nie jest nega­tywne, łączy na przy­kład matkę z dziec­kiem, to taki stan cią­głego zdzie­cin­nie­nia, upodo­ba­nia słod­ko­ści (jap. amai – „słodki”), bez­pie­czeń­stwa, braku ryzyka.

Trze­cim waż­nym poję­ciem jest enryo, czyli powścią­gli­wość, rezerwa – nie­upie­ra­nie się przy swoim zda­niu, sta­wia­nie wyżej opi­nii innych, ugo­do­wość, pozo­sta­wa­nie na dystans w sytu­acjach kon­taktu z innymi. Japoń­czycy w dys­ku­sjach raczej nie for­sują swo­jego zda­nia, nie wal­czą do upa­dłego, aby kogoś prze­ga­dać. To nie w ich stylu.

Kolek­ty­wizm po japoń­sku zatem to wza­jemna kon­trola afek­tów, roz­po­czy­na­jąca się już w naj­wcze­śniej­szej fazie życia. Nie pro­wa­dzi do stwo­rze­nia wspól­noty, czyli kolek­tywu w rozu­mie­niu zachod­nim, gdzie pra­cuje się wspól­nie dla dobra grupy, w któ­rej upo­rząd­ko­wa­nie hie­rar­chiczne człon­ków nie ma zna­cze­nia. Kolek­tyw­ność euro­pej­ska polega na nie­ustan­nej reak­cji na dzia­ła­nia innych, reak­cji na zmiany w świe­cie według okre­ślo­nych z góry reguł. Nasuwa się nastę­pu­jąca meta­fora ato­mów: pod­czas gdy na Zacho­dzie zacho­wa­nia jed­no­stek pro­wa­dzą nie­uch­ron­nie do wzro­stu cha­osu, nie­prze­wi­dy­wal­no­ści, cią­głego roz­sy­py­wa­nia się ele­men­tów, a przez to – cią­głego wzro­stu entro­pii, tak u Japoń­czy­ków dąży się do powrotu do stanu pier­wot­nego, do stanu wa – niczym woda w jezio­rze, do któ­rego wpadł pło­nący samo­chód oso­bowy. Mimo iż ta meta­fora jest mocno uprosz­czona, pozwala oddać róż­nicę mię­dzy Japoń­czy­kami a tym, co znamy z codzien­nego doświad­cze­nia.

Podob­nie jest z indy­wi­du­ali­zmem, który czę­sto przez wielu bada­czy jest Japoń­czy­kom zabie­rany. Bliż­sze prawdy jest stwier­dze­nie, że każdy dba o wła­sny inte­res, dla­tego w spo­łecznych sytu­acjach podwyż­szo­nego ryzyka nikt się nie wychyla przed sze­reg. Nie ozna­cza to jed­nak braku chęci wyra­że­nia sie­bie czy odróż­nia­nia się. Chęci są, ale – ujarz­miane na każ­dym kroku. Popu­larna meta­fora wysta­ją­cego gwo­ździa, który musi być wbity tak, aby osią­gnąć ocze­ki­wany poziom, poka­zuje, jaki rodzaj dys­cy­pliny jest sto­so­wany w japoń­skich szko­łach. Rów­nież przez samych uczniów. Dobrą ilu­stra­cją tej zasady jest zja­wi­sko ijime, czyli znę­ca­nia się jed­nych uczniów nad innymi, mniej nor­ma­tyw­nymi kole­gami, nie­zwy­kle czę­sto wystę­pu­jące w japoń­skich insty­tu­cjach edu­ka­cyj­nych i ste­ma­ty­zo­wane w wielu man­gach, anime i fil­mach fabu­lar­nych. Mimo że ana­lo­giczne przy­padki spo­tyka się na całym świe­cie, skala, na jaką wystę­puje ono w Japo­nii, powo­duje, że można je potrak­to­wać jako zja­wi­sko dla tego kraju cha­rak­te­ry­styczne.

Wnio­sek: ponie­waż porzą­dek spo­łeczny oparty o wa, amae i enryo pro­wa­dzi do tak znacz­nych wyna­tu­rzeń, można zauwa­żyć, iż prze­staje on odpo­wia­dać po­trze­bo­m współ­cze­śnie żyją­cych w Japo­nii ludzi.

KOLEKTYW POZA HARMONIĄ
Har­mo­nia w takim spo­łe­czeń­stwie nie pro­wa­dzi zatem do wza­jem­nej pomocy czy bez­in­te­re­sow­nego altru­izmu, lecz wręcz prze­ciw­nie – sta­nowi pewną struk­turę, do któ­rej trzeba się dopa­so­wać, pil­nu­jąc swo­jego miej­sca. Poprzez pozo­sta­wa­nie na wyzna­czo­nej pozy­cji, a tym samym – trzy­ma­nie w sza­chu pozo­sta­łych gra­czy. Japoń­czycy nie pozwa­lają sobie i innym na oka­zy­wa­nie praw­dzi­wych emo­cji oraz blo­kują spon­ta­niczne zacho­wa­nia.

W tym miej­scu warto powró­cić do dzia­łań per­for­ma­tyw­nych Sono w ramach kolek­tywu Tokyo Gagaga. Były bowiem jak zastrzyk adre­na­liny w ledwo bijące serce japoń­skiego miesz­czań­stwa. Jed­nym z postu­la­tów grupy było wypeł­nie­nie bra­ków w komu­ni­ka­cji, a zatem wykrzy­cze­nie tego, co prze­mil­czane. Prze­strzeń publiczna miała się stać miej­scem, gdzie ludzie mogą wyra­zić sie­bie. Nie­ważne, jak per­wer­syjne czy nie­nor­ma­tywne tre­ści są do prze­ka­za­nia. W dzia­ła­niach Sono dało się też dostrzec myśl, że arty­styczne uję­cie tego, co na co dzień ukry­wane, jest lep­sze niż bycie hiki­ko­mori, two­rze­nie grup samo­bój­czych, mor­do­wa­nie czy gwał­ce­nie w ciem­nych zauł­kach. Potem świet­nie wyra­ził to w fil­mach takich jak Strange Cir­cus (2005) czy Love Expo­sure (2008).

Pro­sta logika każe myśleć, że tylko to, co poza har­mo­nią, hybry­dyczne i nie­ogra­ni­czone normą, może stwo­rzyć wspól­notę opartą o wza­jemną pomoc i akcep­ta­cję, czyli coś prze­ciw­nego kolek­ty­wi­zmowi w rozu­mie­niu przed­sta­wio­nym powy­żej. Dla­tego też na koniec, jako dość iro­niczną pro­po­zy­cję tego, co trzeba zro­bić, aby nie zwa­rio­wać w tak zor­ga­ni­zo­wa­nym spo­łe­czeń­stwie, chcia­ła­bym przy­wo­łać przy­kład z niż­szej półki niż doko­na­nia Sono. Mowa o krót­ko­me­tra­żo­wym fil­mie Yoshie Zero (2010) Noboru Igu­chiego, pre­qu­elu Mutant Girls Squad (2010). Główna boha­terka prze­mie­nia się w mutanta, połą­cze­nie czło­wieka z ośmior­nicą. W momen­cie, gdy zauważa zmiany, skarży się kole­żance, ta zaś mówi jej, że to sprawa okresu doj­rze­wa­nia, w któ­rym trans­for­ma­cja ciała jest rze­czą natu­ralną. Yoshie czuje więc akcep­ta­cję grupy i prze­staje wsty­dzić się swej odmien­no­ści. Jed­nak kiedy odsła­nia swoje macki i pysk ośmior­nicy, staje się przedmio­tem spo­łecz­nego ostra­cy­zmu. Wyrzu­cona poza grupę, posta­na­wia zostać obroń­czy­nią nie­nor­ma­tyw­no­ści i z bez­bron­nej dziew­czynki prze­mie­nia się w wojow­niczkę. Dopiero pozy­cja out­si­dera pozwala jej dzia­łać swo­bod­nie. Wyzwala ją też z krę­pu­ją­cych więzi bycia w gru­pie.

Wnio­sek? Obaj twórcy, mimo wyol­brzy­mie­nia pro­ble­mów spo­łecz­nych, rady­kal­nego i gro­te­sko­wego ich uję­cia, wska­zują na to, że dys­cy­plina, skru­pu­lat­ność, ujed­no­li­ce­nie, ugo­do­wość, uni­ka­nie kon­flik­tów i kon­for­mizm nie pro­wa­dzą do niczego dobrego. Wyparte tre­ści po jakimś cza­sie wypeł­zną z ciem­nego zaka­marka w tak potwor­nej postaci, że ani odwra­ca­nie wzroku, ani prze­mil­cza­nie ich nie będzie już dłu­żej moż­liwe, a cała mister­nie utkana sieć zależ­no­ści pęk­nie jak paję­czyna zaata­ko­wana przez duże zwie­rzę.

MAŁGORZATA DUDEK
Zaj­muje się pisa­niem, gra­fiką, foto­gra­fią i fil­mem. Pisze obec­nie pracę magi­sterką na temat bio­artu (Kate­dra Per­for­ma­tyki UJ). Przez kilka lat pro­wa­dziła cykl pro­jek­cji kina japoń­skiego Extre­ma­zja. Zwo­len­niczka tra­shu­ma­ni­zmu.

Leave a Reply

Name:

Email:
(Your email will not be publicly displayed.)

Please type the letters and numbers shown in the image.

Click the image to see another captcha.