NUMER 12 (3) MAJ 2015 | "SPOŁEM"

BIO ART I TECHNOSZTUKA- O WSPÓŁPRACY NAUKI I SZTUKI

W codzien­nym oby­ciu Alba była zwy­czaj­nym kró­li­kiem albi­no­sem. Żyła wraz ze swoją czło­wie­czą rodzina – Edu­ar­dem, jego żoną Ruth oraz córką Miriam. Alba nie była jed­nak podobna innym kró­li­kom. Posia­dała ukrytą cechę – jej sierść w ciem­no­ści zaczy­nała emi­to­wać zie­lone świa­tło. W ciało wpro­wa­dzono syn­te­tyczny gen zbu­do­wany na bazie genu flu­oro­scen­cyj­nego meduz Ae­qu­orea Vic­to­ria. Nie zmie­niło to w żaden spo­sób życia Alby, jed­nak w śro­do­wi­sku arty­stycz­nym i nauko­wym zawrzało, prze­kro­czona została bowiem odwieczna, wyda­wa­łoby się, gra­nica mię­dzy dziką naturą a cywi­li­zo­waną (haha!) kul­turą.

Bio art – sztuka hybryd
Alba to tylko jeden z setek przy­kła­dów sztuki bio­lo­gicz­nej, która w wyra­zi­sty spo­sób zmie­nia tra­dy­cyjne gra­nice poję­cia i dys­cy­pliny nauki oraz sztuki. Bio art można podzie­lić na przy­naj­mniej trzy spo­soby: 1. Trans-for­ma­cji (twór­czego zre­kon­fi­gu­ro­wa­nia) mate­riału bio­lo­gicz­nego za pomocą tech­no­lo­gii; 2. Uży­cia biotech­no­lo­gii w kre­owa­niu nowych sytu­acji este­tycz­nych i kry­tycz­nych; 3. Inge­ren­cję technologii w „mięso” zwie­rzęce (w tym ludz­kie!). Przy­kła­dami tych prak­tyk są np. wyho­do­wa­nie „żyją­cej kur­teczki” z komó­rek ludz­kich i mysich, podłą­cze­nie zmro­żo­nych wcze­śniej serc do sztucz­nej insta­la­cji, która przy­wraca im funk­cje „życiowe”, wyho­do­wa­nie z wła­snych komó­rek macie­rzy­stych i bio­de­gra­do­wal­nego szkie­letu ucha ludz­kiego na przedra­mie­niu. W bio arcie docho­dzi więc do prak­tyk zmie­nia­ją­cych bez­pieczną, zda­wa­łoby się, struk­turę cie­le­sno­ści, naru­sza się skórę, prze­cina ana­to­miczne archi­tek­tury i kreuje z ich frag­men­tów hybrydy będące dotych­czas jeno mito­lo­gicz­nymi wyobra­że­niami (pop)kul­tu­ro­wymi. Arte­fakty te powstają głów­nie w koope­ra­cji z inży­nie­rami – dają oni arty­stom narzę­dzia do reali­za­cji ich pomy­słów.

Vic­tim­less Leather - A Pro­to­type of Stitch-less Jac­ket Grown in a Tech­no­scien­ti­fic Body to „kur­teczka” wyho­do­wana z mysich i ludz­kich komó­rek, jakich tony zale­gają w labo­ra­to­riach naukow­ców, powstała w ramach Tis­sue Cul­ture and Art Pro­ject (TC&A). Po zakoń­cze­niu pro­jektu kurtki należy zli­kwi­do­wać, „zabić”, czym zaj­mują się arty­ści lub per­so­nel gale­rii. Nastę­puje odar­cie arte­faktu kul­tu­ro­wego z pozor­nej neu­tral­no­ści, jaką przy­pi­suje się dzia­ła­niom pro­ce­sów tech­no­lo­gicz­nych i ich pro­duk­tom. Jed­no­cze­śnie decy­zja należy nie do jed­nej osoby, lecz jest wyni­kiem wypra­co­wa­nego kon­sen­susu. Podob­nie przy­kła­dem pracy odda­nej w ręce wspól­noty odbior­ców i inte­rak­to­rów jest Semi-Living Worry Dolls duetu Oron Catts i Ioant Zurr. Owe pół-żyjące, roz­wi­ja­jące się z tka­nek laleczki to zszyte nicią chi­rur­giczną ana­lo­gie zaba­wek, które w gwa­te­mal­skiej kul­tu­rze peł­nią rolę spo­wied­ni­ków, słu­cha­jąc zawie­rza­nych im lęków i wąt­pli­wo­ści. Czę­sto jed­nak bio-artowe lalki ze względu na swoją mię­si­stość budzą wstręt, który w isto­cie cechuje także podej­ście do naszej wła­snej cie­le­sno­ści, zakry­wa­nej skrzęt­nie ubra­niem i meta­fo­ry­zu­ją­cej „wnę­trze” jako sie­dli­sko duszy czy myśli, a nie roz­la­złych, leją­cych się, lep­kich bebe­chów.

Jak poka­zuje per­for­mance-insta­la­cja The Body is a Big Place, bio art ope­ruje też na gra­nicy kom­pe­ten­cji ludzi medy­cyny, inży­nie­rów od insta­la­cji i twór­ców sztuki cyfro­wej. Duet Peta Clancy i Helen Pynor, dzięki koope­ra­cji z fizjo­lo­gami Joh­nem Headric­kiem i Jaso­nem Pear­tem, kon­stru­ują bio-rzeźbę, która składa się z insta­la­cji i podłą­czonej do niej pary serc świń­skich, uzy­ska­nych nie­in­wa­zyj­nie po śmierci tych zwie­rząt. Insta­la­cja jest tak skon­stru­owana, że świń­skie serca dostają repliki potrzeb­nych do odży­wia­nia sub­stan­cji (fizjo­lo­giczny roz­twór glu­kozy, soli, tlenu i dwu­tlenku węgla), a następ­nie zostają podłą­czone do systemu, który osiaga odpo­wied­nie ciśnie­nie krwi, tworząc zamknięty „układ krą­że­nia”. Praca ta poka­zy­wana była kil­ka­krot­nie w gale­riach, w 50% przypadków z suk­ce­sem przy­wra­ca­jąc narządy do „życia”. Este­tycz­ność prze­strzeni wystawy jest zwy­kle stwo­rzona przez wiel­kie ekrany wyświe­tla­jące filmy, na któ­rych widać sie­dzą­cych i odpły­wa­ją­cych w base­nie ludzi – daw­ców, bior­ców i bli­skich, któ­rzy prze­żyli trans­plan­ta­cję narzą­dów. Co zna­czące, cała pro­ce­dura trans­plan­ta­cji jest moż­liwa dzięki usta­lo­nej przez medy­ków, a zapo­śred­ni­czo­nej filo­zo­ficz­nie, defi­ni­cji śmierci mózgo­wej, która nastę­puje naj­szyb­ciej, zaś bli­sko 97% orga­nów wewnętrz­nych jest wciąż spraw­nych. Oka­zuje się, że śmierć mózgowa sta­wia czło­wieka i zwie­rzę w obli­czu uprzed­mio­to­wie­nia tego, co przed chwilą było podmio­tem, tylko dzięki usta­le­niu wspól­nej defi­ni­cji narzu­co­nej z zewnątrz.

Bio art ope­ruje też na gra­nicy kom­pe­ten­cji ludzi medy­cyny, inży­nie­rów od insta­la­cji i twór­ców sztuki cyfro­wej.

Uprzed­mio­to­wie­nie podmio­tów żyją­cych jest też pro­ble­ma­tyką prac Ste­larca, który poprzez wyho­do­wa­nie z wła­snych komó­rek macie­rzy­stych ucha na przedra­mie­niu i umiesz­cze­nie w nim (w przy­szło­ści na stałe) trans­mi­tera i sys­temu Wi-Fi chce „udo­stęp­niać” ciało tu-i-teraz. Two­rzy to pro­jekt roz­bi­tego na czę­ści Ciała Frak­tal­nego, któ­rego poszcze­gólne narządy mogą być uży­wane przez inne osoby, two­rząc sieć wza­jem­nych rela­cji, medio­wa­nych za pomocą tech­no­lo­gii. Futu­ry­styczne wizje lite­rac­kie nabie­rają kolo­rów i nowego zna­cze­nia, łącząc jed­nostki w nie­ro­ze­rwalne wspól­noty.

Mokre media

W tra­dy­cyj­nym uję­ciu sztuka „coś” repre­zen­tuje – czy to wize­runki zwie­rząt, czy ludzi, wytwory cywi­li­za­cyjne i figury wyobraźni. Wyko­rzy­stany mate­riał trak­to­wany był jako nie­zbędna pod­stawa, którą ilu­zo­rycz­nie można prze­two­rzyć w co innego, zakry­wa­jąc mate­rial­ność płótna, rzeźby, uniesz­ko­dli­wia­jąc sztucz­ność mate­riału – medium, prze­kaź­nika, nośnika, który uda­wał, że jest czym innym. Prze­ła­ma­nie tego para­dyg­matu, mimo że obecne w dzia­ła­niach awan­gardy od bli­sko stu lat, naj­do­bit­niej zacho­dzi wła­śnie w sztuce bio­lo­gicz­nej. Nie wyzy­skuje się tutaj mate­riału do poka­za­nia cze­goś innego, bio art pre­zen­tuje sam sie­bie, wyko­rzy­stu­jąc kul­tury tkan­kowe, bio­masy zale­ga­jące w labo­ra­to­riach, korzy­sta­jąc rów­nież z pocho­dzą­cej stam­tąd tech­no­lo­gii, ope­ruje czy­stą wizu­al­no­ścią. Opi­suje się go za pomocą ter­minu wet media – mokrych mediów.

Ozna­cza to, że dzieła bio­artu są żywe lub pół-żyjące! Koniec z mar­twą mate­rią płótna czy cyber­ne­tycz­nymi ilu­zjami inte­rak­tyw­no­ści. Bio art roz­ma­zuje gra­nicę mię­dzy oży­wio­nym i mar­twym, podmio­tem i przedmio­tem, pro­ble­ma­ty­zuje moral­ność, każąc wypra­co­wać nową etykę w świe­cie spo­łe­czeń­stwa spek­ta­klu. Jed­nost­kowe dzieło staje się postu­la­tem zmiany spo­łecz­nej, zmu­sza­jąc do zatar­cia gra­nicy oddzie­la­ją­cej poglądy indy­wi­duum od grupy. W takim zna­cze­niu sztuka nabiera war­to­ści poznaw­czych, uka­zu­jąc, że czę­sto twór­czość wyko­rzy­stu­jąca nowe media idzie w parze z namy­słem filo­zo­ficz­nym, sta­jąc się pew­nym zja­wi­skiem wspól­nym całej kul­tu­rze, a nie tylko arte­fak­tem pod­le­ga­ją­cym oce­nie i ana­li­zie zamknię­tego grona kry­ty­ków czy histo­ry­ków sztuki.

Trzecia kultura

Wszyst­kie opi­sane dzia­ła­nia nie mogłyby zajść bez współpracy arty­stów, naukow­ców, inży­nie­rów, per­so­nelu medycz­nego, tech­ni­ków. Dotych­cza­sowe sytu­owa­nie prak­tyk arty­stycz­nych na prze­ciw­le­głym w sto­sunku do nauki bie­gu­nie kul­tury to insty­tu­cjo­nalna blaga, dzie­dzic­two oddzie­le­nia nauk szcze­gó­ło­wych od filo­zo­fii i póź­niej­szego roz­luź­nie­nia wszel­kich wię­zów z innymi dys­cy­pli­nami. Ist­nieją wszak cechy wspólne nauce i sztuce. Przede wszyst­kim posłu­gi­wa­nie się tech­no­lo­gią (wie­dzą o pro­ce­sach wytwa­rza­nia), kre­atyw­ność, czę­sto też inte­lek­tu­alny cha­rak­ter kon­cep­cji, cie­ka­wość świata, teo­re­ty­za­cja i wizu­alne opra­co­wa­nie wyni­ków. Źró­dło­wym bodź­cem do two­rze­nia inter- i trans­dy­scy­pli­nar­nych prak­tyk było ogło­sze­nie eseju C.P. Sno­w`a w 1959 roku. Sze­roko dys­ku­to­wany przez kilka następ­nych lat, kry­ty­ko­wał roz­dział nauk huma­ni­stycz­nych i nauko­wych, powo­du­ją­cych zatra­ce­nie zdol­no­ści cało­ścio­wej inter­pre­ta­cji świata. Bezna­dziejna wro­gość i ufa­nie tylko swo­jej „praw­dzie” miało zostać prze­kro­czone przez wykształ­ce­nie tzw. „trze­ciej kul­tury”. Jej cechami są przede wszyst­kim inte­gra­cja mię­dzy róż­nymi porząd­kami nauko­wymi i huma­ni­stycz­nymi, wch­ło­nię­cie tech­no­lo­gii oraz wytwo­rów spo­łe­czeń­stwa infor­ma­cyj­nego i sie­cio­wego. Zacho­dzi więc zespo­le­nie dzie­dzin dotych­czas postrze­ga­nych jako odrębne i zamknięte na sie­bie. Ste­phen Wil­son już w 1996 roku pisał, że dzi­siej­szy arty­sta nie może pod­dać się tech­no­lo­gicz­nym teo­riom kształ­tu­ją­cym świat, lecz powi­nien być czę­ścią pro­ce­sów trans­for­mu­ją­cych kul­turę, eks­pe­ry­men­tu­jąc i wyko­rzy­stu­jąc w prak­tyce nowe pro­po­zy­cje naukowe. Tyle tylko, że to nie sami arty­ści zdo­by­wają naukową wie­dzę (a przy­naj­mniej nie zawsze), lecz dzięki two­rze­niu koope­ra­tyw z naukow­cami wymie­niają się pomy­słami i doświad­cze­niami tech­no­lo­gicz­nymi, łamiąc tra­dy­cyjne wyobra­że­nie i zasadę jed­no­oso­bo­wego autor­stwa dzieła.

Bio art, pozo­sta­jąc w sfe­rze este­tyki, uru­cha­mia myśle­nie poli­tyczne, koniec koń­ców doty­czy więc wspól­noty, warunku poja­wie­nia się wszel­kiej współ­pracy (np. roz­pa­tru­ją­cej prawno-etyczne wątki wyko­rzy­sta­nia bio­tech­no­lo­gii). Burza po zmodyfikowanej przez Kaca (oraz współautorów projektu: Louis Beca, Louis-Marie Houde­bine'a i Patric­ka Pru­net'a) Albie poka­zuje, jak bar­dzo zapo­mi­namy o spo­łecz­nych skut­kach wyizo­lo­wa­nia z życia codzien­nego prak­tyki nauko­wej. Bio art una­ocz­nia i upo­mina się o odpo­wie­dzial­ność spo­łeczną.

Trans­dy­scy­pli­nar­ność trze­ciej kul­tury, któ­rej bio art jest tylko czę­ścią, wykra­cza­jąc też poza jej defi­ni­cję, pro­po­nuje pod­ję­cie kwe­stii filo­zo­ficz­nych i świa­to­po­glą­do­wych za pomocą prak­tyk arty­stycz­nych ope­ru­ją­cych języ­kiem uni­wer­sal­nej, wizu­al­nej wraż­li­wo­ści. Dzięki temu koń­czy zatem nar­ra­cję uza­leż­nioną od języka i kom­pe­ten­cji jed­nostki i wcho­dzi w rejon tego, co spo­łeczne.

 

SEBASTIAN ŁĄKAS
Zdy­plo­mo­wany histo­ryk sztuki, pro­ce­su­jący się ze stu­diami filo­zo­fii na kato­wic­kim UŚ. Aka­de­mia to pra­wie nic, więc dalej sobie rzepkę skro­bie.

DAWID MALEK
Studjuje projektowanie graficzne na ASP w Katowicach. Zajmuje się głównie ilustracją prasową i książkową